Innowacja w innowacji? Przestrzenie kierowane przez uczestników w panelach obywatelskich

Co się dzieje, gdy uczestnicy panelu obywatelskiego mają możliwość nie tylko w nim uczestniczyć, ale także kształtować jego przebieg w trakcie trwania procesu? Jak wpływa to na sam proces, na uczestników oraz na dorobek panelu? W niniejszym artykule członkowie Grupy Zadaniowej Młodzieżowego Panelu Obywatelskiego ds. Zapylaczy dzielą się wnioskami płynącymi z ich wyjątkowych doświadczeń, zdobytych w samym sercu tej demokratycznej innowacji.

Celem paneli obywatelskich jest stworzenie obywatelom możliwości udziału w kształtowaniu polityk. Do głównych zadań uczestników należy zdobywanie wiedzy, prowadzenie obrad oraz wypracowywanie rekomendacji; rzadko natomiast mają oni wpływ na projektowanie samego panelu, jego realizację czy działania podejmowane po jego zakończeniu. Pojawia się jednak coraz więcej wyjątków: niektóre zgromadzenia z udziałem dzieci i młodzieży są współprojektowane przez samych uczestników, aby proces ten odpowiadał ich potrzebom, natomiast w przypadku zgromadzeń stałych ich członkowie współdecydują o pewnych aspektach procesu – wybierają temat, ustalają zasady funkcjonowania panelu lub monitorują dalsze działania podejmowane w następstwie jego prac.

W niniejszym artykule przedstawiamy wnioski z prac w ramach panelu, którego celem było zarówno dostosowanie procesu do potrzeb młodych ludzi, jak i wzmocnienie sprawczości uczestników. Dzielimy się doświadczeniami – zdobytymi w rolach uczestników i organizatorów – dotyczącymi roli oraz wkładu tzw. grup zadaniowych w zwiększanie sprawczości, funkcjonalności i jakości relacji w ramach paneli obywatelskich.

Celem Młodzieżowego Panelu Obywatelskiego ds. Zapylaczy (ang. Young Citizens Assembly on Pollinators – YCAP) było zapewnienie młodym ludziom z całej Europy możliwości bardziej bezpośredniego zaangażowania się w kształtowanie polityki Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska. W zgromadzeniu wzięło udział 100 młodych osób ze wszystkich krajów UE, wyłonionych w drodze demokratycznego losowania tak, aby jako grupa odzwierciedlali różnorodność młodzieży (18-30 lat) w Unii Europejskiej. Podczas trzech weekendowych spotkań stacjonarnych oraz dwóch sesji online uczestnicy panelu zdobywali wiedzę na temat omawianego zagadnienia i mechanizmów zarządzania różnorodnością biologiczną, omawiali różne punkty widzenia z przedstawicielami grup interesariuszy oraz dyskutowali z unijnymi urzędnikami o obowiązujących rozwiązaniach i ustawach.

Oprócz zadania opracowania rekomendacji tematycznych, inicjatywa YCAP miała również charakter badawczy. W ramach szerszego projektu pilotażowego, zainicjowanego przez Parlament Europejski i realizowanego przez Komisję Europejską przy wsparciu praktyków z organizacji Missions Publiques i IFOK, dążono do zbadania warunków i zasad funkcjonowania ewentualnego stałego mechanizmu zaangażowania młodzieży w kwestie różnorodności biologicznej na szczeblu unijnym.

W tym celu w ramach YCAP eksperymentowano z formułą panelu obywatelskiego: oprócz typowych obrad w małych grupach i sesji plenarnych, uwzględniono przestrzenie współtworzenia inicjowane przez samych uczestników, w których nacisk położono raczej na sam proces niż na omawiany temat. Tak zwane Grupy Zadaniowe (ang. Task Forces – TFs), tworzone przez ochotników spośród członków Panelu, zajmowały się różnymi aspektami, takimi jak komunikacja, ekspresja artystyczna, planowanie dalszych kroków oraz monitorowanie metodologii. Grupy te – w których uczestniczyła niemal jedna trzecia członków Panelu – działały w dużej mierze samodzielnie, korzystając z ukierunkowanego wsparcia zespołu ds. metodologii; spotykały się one w przerwach między sesjami, regularnie informując cały Panel o postępach swoich prac.

Organizatorzy kierowali się dwiema przesłankami, decydując się na powołanie TFs. Pierwszą z nich była chęć wzmocnienia wybranych funkcji Panelu: Grupa ds. Komunikacji miała usprawnić kontakt z młodymi obywatelami poza Panelem, co w dłuższej perspektywie zwiększyłoby społeczny wpływ i przejrzystość działań YCAP, natomiast Grupa ds. Sztuki miała umożliwić spojrzenie na omawianą problematykę z nowej perspektywy, pogłębiając więź emocjonalną i wspierając komunikację. Grupa ds. Monitorowania miała usprawnić przebieg procesu, dostarczając na bieżąco informacji zwrotnej pod kątem metodologicznym, opartej na doświadczeniach i sugestiach uczestników. Ostatnia grupa miała przygotować grunt pod późniejsze kroki na szczeblu politycznym, czyniąc uczestników współodpowiedzialnymi za dalsze etapy procesu. Grupa ta mogłaby także wesprzeć ewentualne przejście do stałego mechanizmu, wspierając zarówno wdrażaniu wypracowanych rekomendacji, jak i zachowanie ciągłości samego procesu.

Druga motywacja była bardziej radykalna – chodziło o sprawdzenie, w jaki sposób i do jakiego stopnia członkowie Panelu mogliby przejąć odpowiedzialność za poszczególne aspekty tego procesu. Cel ten wiązał się z możliwością wypracowania trwałego mechanizmu, który stanowiłby niezależną przestrzeń zarządzaną przez samych młodych ludzi. W miesiącach, które upłynęły od zakończenia prac YCAP, analizowaliśmy, jak te wstępne oczekiwania i założenia korespondowały z doświadczeniami uczestników Grup Zadaniowych oraz pozostałych członków Panelu. Poniżej omawiamy powiązane role, jakie TFs pełniły w ramach inicjatywy YCAP, przytaczając wypowiedzi ich członków w celu zilustrowania kluczowych wątków.

Im częściej byliśmy „na scenie”, tym bardziej czuliśmy, że to nasz proces.

Choć uczestnicy potwierdzili słuszność pierwotnych założeń organizatorów odnośnie wzmacniania funkcji Panelu, za szczególnie cenne uznali oni zwłaszcza kwestie autonomii, sprawczości oraz poczucia współodpowiedzialności za proces. Jednym z kluczowych momentów dla członków Grupy Zadaniowej ds. Monitorowania było na przykład ustalanie procedury głosowania nad rekomendacjami – co miało widoczny wpływ na kształt procesu w jednym z jego najważniejszych aspektów. Oprócz aktywnego współtworzenia procesu, Grupy Zadaniowe miały dość wolnej przestrzeni i autonomii, by samodzielnie się organizować i współpracować, co wzmocniło ich poczucie sprawczości oraz możliwości wspólnego przywództwa.

Szybko wytworzyło się silne poczucie zaufania i odpowiedzialności.

Uczestnicy dostrzegli również istotny aspekt Grup Zadaniowych, który nie pojawiał się w początkowych założeniach: wymiar relacjonalny. Przestrzenie te sprzyjały budowaniu więzi, zaufania, współpracy i poczucia przynależności wykraczających poza grupy tworzące się w sposób bardziej naturalny wokół wspólnego języka czy poglądów. Grupy Zadaniowe stworzyły dodatkową przestrzeń pozwalającą uczestnikom wnieść w prace Panelu wkład, który był związany bardziej z posiadanymi już zainteresowaniami i umiejętnościami niż z samym tematem dyskusji, co pozwalało na uwzględnienie pasji, ekspresji i tożsamości uczestników. Okazało się to kluczowym elementem inkluzywności w procesie deliberatywnym, który w innych aspektach opierał się w dużej mierze na racjonalnej argumentacji i wypowiedziach ustnych – cechach, za które deliberacja bywa krytykowana.

Grupa Zadaniowa zajmująca się planowaniem dalszych kroków Panelu dała nam najsilniejsze poczucie wartości podejmowanych działań, sprawczości oraz możliwości wywarcia rzeczywistego wpływu po zakończeniu Panelu.

Relacje uczestników wskazały również na rolę, jaką Grupy Zadaniowe odgrywały na styku trzech wyżej wspomnianych aspektów. Grupy te stworzyły alternatywną przestrzeń do deliberacji i nauki, tworząc bezpieczne i wspierające środowisko, w którym uczestnicy mogli wymieniać się poglądami z osobami o odmiennych perspektywach i doświadczeniach „przy okazji”, a nie jako główny cel. Choć miało to duże znaczenie przy wzmacnianiu deliberacji, ten aspekt grup zadaniowych był zależny od aspektów relacyjnych. Te przestrzenie dyskusji były też w pełni kontrolowane przez uczestników, zwiększając ich autonomię. Jednocześnie, zwłaszcza grupa zajmująca się planowaniem dalszych kroków umożliwiła praktyczną naukę na temat instytucji politycznych i procesów zarządzania, co było bardzo przydatne podczas deliberacji.

Na podstawie naszych doświadczeń opracowaliśmy zestaw rekomendacji dotyczących przyszłego wykorzystania grup zadaniowych w ramach paneli obywatelskich.

Choć nie ma jeszcze pewności, czy YCAP będzie kontynuowane jako stały, sformalizowany proces, doświadczenie to ukazało ogromny potencjał przestrzeni kierowanych przez uczestników w ramach (młodzieżowych) zgromadzeń i paneli obywatelskich. Dzięki zapewnieniu uczestnikom autonomii i umożliwieniu im samodzielnego działania, Grupy Zadaniowe stały się zalążkiem dalszych inicjatyw podejmowanych przez uczestników już po zakończeniu samego Panelu.

Warto odnotować, że niektórzy członkowie TFs pozostają aktywni długo po oficjalnym zakończeniu prac Panelu. Zamiast działać indywidualnie, utworzyli oni samoorganizującą się grupę łączącą funkcje związane z kontynuacją działań oraz komunikacją. Tym samym realizują oni misję YCAP poprzez działania rzecznicze i popularyzatorskie, w tym aktywną obecność w mediach społecznościowych (na platformach Instagram i Linktree).

Wolontariusze uczestniczyli w szkoleniach z zakresu rzecznictwa i komunikacji oraz w warsztatach dotyczących opracowywania projektów i pozyskiwania funduszy na nowe inicjatywy, co przygotowało ich do kontynuowania działań po zakończeniu formalnego procesu. Brali też udział w wydarzeniach i konferencjach, a także nawiązywali kontakty z władzami lokalnymi, politykami, organizacjami społecznymi i dziennikarzami, aby promować Panel i rozpoczęte po jego zakończeniu inicjatywy. Mimo braku dedykowanego budżetu i wyznaczonego koordynatora, a także konieczności godzenia działań w ramach YCAP z innymi obowiązkami, uczestnicy pozostają w pełni zaangażowani. Organizują regularne spotkania, by wypracować ramy dalszych prac, wymieniać się aktualnymi informacjami, monitorować postępy oraz doprecyzowywać misję, wizję i długoterminową strategię komunikacji. Wszystkie te działania stanowią fundament dalszych starań YCAP na rzecz rzecznictwa i aktywizmu.

Ukazuje to, w jaki sposób TFs mogą stanowić fundament trwałych działań obywatelskich, wykraczających poza typowy czas funkcjonowania zgromadzenia czy panelu obywatelskiego. Aby wzmocnić ten potencjał, przy projektowaniu paneli należy uwzględniać nie tylko funkcjonalny wymiar przestrzeni kierowanych przez uczestników, lecz także aspekty relacjonalne oraz potencjał tych rozwiązań w zakresie wspierania autonomii i sprawczości uczestników. Na zakończenie przytaczamy słowa członków Grupy Zadaniowej ds. Monitorowania, podsumowujących swoje doświadczenia:

Ostatecznie chyba najbardziej zaskakujące było to, że stanowiliśmy grupę około stu młodych ludzi, którzy przybyli do Brukseli bez jasno określonego celu wykraczającego poza sam udział w Panelu, a jednak – dzięki pracy w Grupach Zadaniowych – nawiązaliśmy wartościową współpracę, dążyliśmy do wspólnego celu i stworzyliśmy przestrzeń, w której nasze pomysły i wkład mogły przynieść rzeczywiste efekty. Ta przemiana grup nieznajomych w zintegrowaną społeczność zaangażowanych młodych ludzi była jednym z najbardziej wartościowych i nieoczekiwanych rezultatów całego doświadczenia.

Niniejszy artykuł został przetłumaczony z języka angielskiego za pomocą narzędzia Google Translate, a następnie zredagowany i poprawiony przez autorów.

O autorach

Alicja Gniadzik ukończyła studia podyplomowe z zakresu komunikacji korporacyjnej na Uniwersytecie Warszawskim; posiada doświadczenie w rolnictwie ekologicznym oraz wieloletnią praktykę w działaniach na rzecz reprezentacji młodzieży, zaangażowania społecznego i współpracy międzynarodowej. W ramach inicjatywy YCAP była członkinią Grupy Zadaniowej ds. Monitorowania.

Daniel Köberl studiował logistykę i zarządzanie łańcuchem dostaw; obecnie działa jako młody przedsiębiorca. W ramach YCAP kierował pracami Grupy Zadaniowej ds. Monitorowania.

Ruth S. Pasquín pracuje jako prawniczka w Barcelonie, specjalizując się w prawie rodzinnym i prawie pracy, ze szczególnym uwzględnieniem praw pracowniczych. Interesuje się zwłaszcza prawami społecznymi i środowiskowymi oraz partycypacją obywatelską. W ramach inicjatywy YCAP była członkinią Grupy Zadaniowej ds. Monitorowania.

Mateusz Tokarski pracuje jako analityk w Wspólnym Centrum Badawczym (JRC), wspierając działania Centrum Kompetencji ds. Demokracji Partycypacyjnej i Deliberatywnej. Posiada wykształcenie w dziedzinie medioznawstwa i ochrony środowiska. Obecnie koncentruje się na kwestiach zaangażowania obywateli w ochronę różnorodności biologicznej.